Kwantumkwestie

QOver de kwantummechanica speelt er wereldwijd een interpretatiekwestie, maar in ons taalgebied speelt er ook een spellingskwestie. En daarin zijn de deelnemers minstens even fanatiek. Thuis zijn we verdeeld: zij schrijft ‘kwantum’, hij schrijft ‘quantum’. Tot nu toe leefden onze spellingswijzen vreedzaam naast elkaar. Maar afgelopen week kwam ik buitenshuis in botsing met een andere ‘quantum’-adept. Hoog tijd voor een blogpost!

~

Op het door mij opgestelde programma voor dit symposium staat twee keer het woord ‘kwantummechanica‘, gespeld zoals in het Groene Boekje (en Vlaamse uitgaves zoals krant De Morgen en maandblad Eos, maar ook de Nederlandstalige Wikipedia).

Dit was een doorn in het oog van onze voorzitter, Fred Muller, die de spelling ‘quantummechanica‘ verkiest, gespeld zoals in het Witte Boekje (en Nederlandse uitgaves zoals krant NRC en maandblad Kijk).

Er is trouwens een derde alternatief, want in de Dikke van Dale staat ‘quant’ vermeld, wat zou leiden tot ‘quantenmechanica‘. (En fonetisch haast niet te onderscheiden van kantummechanica.)

QFred Muller heeft zijn argumenten voor de ‘qu’-spelling in 2001 op een rij gezet in een column voor NRC Handelsblad. Hij voert aan dat de spelling om etymologische redenen ‘quantum’ moet zijn (zowel rechtstreeks vanuit het Latijn als via het Duits). Overigens leidt dezelfde redenering ertoe dat het ‘mechanika’ zou moeten zijn, waardoor volgens hem in feite de spellingswijze ‘quantummechanika‘ de voorkeur geniet.

Als we deze redenering volgen, zouden we nog een heleboel andere woorden anders moeten gaan spellen. De woorden ‘kwantiteit’ en ‘kwantificeren’, bijvoorbeeld, zouden we dan ook met ‘qu’ moeten spellen, want deze hebben een vergelijkbare etymologie als ‘kwantum’. Anderzijds moet ik toegeven dat de Nederlandse spelling nu eenmaal niet altijd consistent is op dit vlak: vergelijk bijvoorbeeld kwestie en queeste, die beiden ontleend zijn aan vergelijkbare woorden in het Frans (respectievelijk op question en het Oudfranse queste).

In het Deens (toch een relevante taal in dit verband, vanwege Bohr en de Kopenhaagse interpretatie) is het trouwens ‘kvantemekanik‘ – niet dat ik hier het vijfde alternatief ‘kvantenmechanika‘ wil lanceren. ;-) Mijn punt is enkel dat het er maar van afhangt waar je de mosterd wil gaan halen. Als je graag ‘cu’ wil hebben, dan staat het Spaans voor je klaar met ‘mecánica cuántica‘.

Kwantum of Solace.

Dat we in het Nederlands ‘kwantum’ schrijven, is nog geen reden om dat in Engels ook te doen. (Bron afbeelding.)

Volgens Muller is de enige reden dat de schrijfwijze ‘kwantum’ het Groene boekje überhaupt gehaald heeft dat verwijzingen naar de gelijknamige winkel vaker voorkwamen in het gebruikte corpus dan verwijzingen naar microfysica. Hierbij stel ik me echter de vraag hoe de winkelketen dan aan haar naam is gekomen: vermoedelijk gaat het hierbij toch ook om de betekenis van een eenheid of pakket, niet? Hoewel de naam van de winkel natuurlijk niet verwijst naar de technische betekenis uit de fysica (elementaire eenheid van actie), lijkt de spelling in de eerste context mij potentieel wel relevant bij het kiezen van de spelling in de tweede context.

QMijns inziens neigen veel onderzoekers naar de ‘qu’ -spelling omdat zij dit woordbeeld gewoon zijn uit de Engelstalige vakliteratuur (quantum mechanics). Dit is begrijpelijk vanuit psychologisch oogpunt, maar op zich vormt het nog geen argument voor de spelling in het Nederlands. (Dat het in het Nederlands ‘kwantiteit’ is, is toch ook geen argument om de spelling van het Engelse woord ‘quantity‘ te veranderen.) In tegendeel, misschien heeft de ‘kw’-spelling wel het didactische voordeel dat dit er minder exotisch uitziet. Dit is slechts een hypothese en dus evenmin een beslissend argument.

Overigens heeft de ‘qu’ -spelling een praktisch voordeel: in lesnotities kan je dan met afkortingen gemakkelijk onderscheid maken tussen klassieke mechanica (KM) en ‘quantummechanica’ (QM).

~

Kortom, ik ben er niet van overtuigd dat het de enige juiste beslissing was om de spellingswijze ‘kwantummechanica’ in te voeren, maar ik ben er evenmin een pertinent tegenstander van. Gegeven dat er een voorkeursspelling is, lijkt het me wel zo handig haar te volgen (alternatieve lijsten ten spijt). Dan moeten we daar verder al geen energie meer insteken en kunnen we nadenken over fundamentelere vragen, zoals de interpretatie van deze theorie.

~

Aanvulling (27 november 2014):

Op het symposium gisteren had Ronnie Hermens nog een nieuwe suggestie: hij vroeg zich af waarom het eerste deel in het Duits wél in het meervoud staat (Quanten) en in het Nederlands niet (kwantum / quantum). Daarom probeerde hij quantamechanica in de markt te zetten. Ik vind het binnenrijm met die mooie open a-klanken alvast een pluspunt.

Over markt gesproken: van de klantendienst van Kwantum heb ik geen reactie gekregen op mijn vraag. Nochtans stond er bij het formulier dat ze binnen twee (werk-)dagen antwoorden. Toch een beetje jammer. Sponsoring vragen zit er dus ook niet in. ;-)

Gelijkaardige berichten:

Facebooktwitterredditpinteresttumblrmail

6 Reacties

  1. Drabkikker

    Had Simon Stevin (de man aan wie we woorden als driehoek, scheikunde en wijsbegeerte te danken hebben) nog maar geleefd ten tijde van de kwantummechanica! Hij had er vast iets moois als buyltgensleer van gemaakt.

    Reageren
    1. Sylvia Wenmackers (Auteur bericht)

      Ja, ik had ook wel willen weten wat Stevin hiervan gemaakt had (zie ook dit stukje van vorig jaar). Mijn poging zou clootgenswisconst zijn, maar buyltgensleer klinkt alleszins beter.

      Reageren
      1. Drabkikker

        Ha! -const was inderdaad de andere optie die ik overwoog, maar die van jou is nog mooier!

        Reageren
  2. PJ Swinkels

    Ik heb hier al vaak (speelse) discussies over gehad. Ik schrijf meestal kwantummechanica, hoewel ik daar eigenlijk niet helemaal tevreden over ben. Quantummechanica ligt, bij wijze van spreken, ook niet lekker in het gezicht. Qauntum is te Engels (doet bovendien denken aan James Bond) en in Engels worden zulke samenstellingen los geschreven: quantum mechanics. Maar mechanics kun je niet laten staan en quantum mechanica levert dan weer het probleem op dat samenstellingen in het Nederlands aan elkaar geschreven worden: hoogbouw, laagbouw, dieptepass, Hottentottententententoonstelling. Dus toch maar kwantummechanica (ik heb ook al geprobeerd: kwantummechanika, kwantummeganika – maar dat ziet er niet uit, doet denken aan de zg. progressieve spelling uit de jaren zestig: dinee, hont, simplisties, kommunisties, etc.).

    Hoe zit het met de winkel Kwantum? Verwijst dat echt naar kwanta? Ik heb ooit iemand gekend die Kwanten heette, misschien was dat een vernederlandste vorm van Kwantum. Mijn naam – niet Swinkels maar Gelten – is ook via verbastering ontstaan: ooit was het Gelting, maar door slordigheid of iets anders werd het Gelten. In het VK krijg ik soms de vraag of ik een verre nakomeling ben van Francis Galton (meestal zeg ik: Ja).

    http://nl.wikipedia.org/wiki/Hottentottententententoonstelling

    Reageren
    1. Sylvia Wenmackers (Auteur bericht)

      De etymologie van de familienaam Kwanten heb ik al kunnen vinden. De Nederlandse familienamendatabank van het Meertens Instituut heeft hiervoor (link):
      Kwant, Kwanten, Quan(d)t: Mnl. quant `gezel, kameraad, guit, snaak’. BN. 1581 Cornelis Lourisz Quant, Zoeterwoude-Leiden (DM). [WFZ]
      Guitige naam, dus.

      Wat de winkelketen betreft, moet ik mijn research nog doen. Wikipedia geeft enkel dit:
      “In 1976 werd in Woudenberg de eerste Kwantum-winkel geopend door ondernemer Joop Steenbergen onder de naam Kwantum Hallen. De benaming Hallen was afgeleid van de voormalige Hallen-Bioscoop in Amsterdam in welk pand een filiaal werd gevestigd, in de nabijheid van de Centrale Markthallen aan de Jan van Galenstraat. Hier was Joop Steenbergen in navolging van zijn vader werkzaam in de haringstal bij het Muiderpoortstation in Amsterdam Oost.”
      Best grappig dat “Hallen” toegelicht wordt, maar “Kwantum” niet. Er blijkt voorlopig geen associatie uit met de naam Kwanten.

      Ik heb de klantendienst van Kwantum nu een bericht gestuurd. Benieuwd of ze antwoorden! :-)

      Ik zie trouwens dat je blog een nieuwe layout heeft. Mag ik me al op een nieuw stukje verheugen?

      Reageren
  3. Pingback: Herfst-symposium in zes beelden » Sylvia's blog

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

2 × = 14